تست تنفسی اوره (UBT)

//تست تنفسی اوره (UBT)
تست تنفسی اوره (UBT) ۱۳۹۶-۱۱-۲۱ ۲۲:۱۰:۳۷ +۰۰:۰۰

تست تشخیصی UBT و مقایسه آن با سایر روش‌های تشخیصی هلیکوباکتر پیلوری

 

این مقاله در مجله علوم آزمایشگاهی “میکروسکوپ” توسط آقای محمود فرامرزی، مدیریت فنی آزمایشگاه تخصصی نیکنام به چاپ رسیده است.

کلمات کلیدی: هلیکوباکتر پیلوری، تست تنفسی اوره، IgG، IgA، IgM، تست Stool Ag H.Pylori

 

مقدمه:

هلیکوباکتر پیلوری (Helicobacter Pylori) از عوامل اصلی گاستریت مزمن، زخم‌هاي پپتيک، آدنوم کارسينوم و لنفوم سلول‌هاي MALT است. عفونت با این باکتری در سرتاسر دنیا پاندمیک بوده و تمامی گروه‌های سنی را در بر می‌گیرد. تقریباً ۵۰ درصد جمعیت جهان به این عفونت مبتلا می‌شوند و انتقال از طریق آب آلوده، مهمترین راه انتقال بیماری است. با این حال تا سال ۱۹۸۳ که Barry Marshall و Robin Warren اهمیت هلیکوباکتر در ایجاد اولسر ناحیه معده و اثنی‌عشر را ثابت نکردند، اهمیت این باکتری مورد توجه قرار نداشت. این دو بعنوان پیشگامان جامعه پزشکی بعلت اثبات مفاهیم پاتولوژیک این باکتری و درمان آن در سال ۲۰۰۵ برنده جایزه نوبل پزشکی شدند.

درد و تهوع و گاهاً استفراغ و تب از علایم عفونت حاد به بیماری می‌باشد. این عفونت در بزرگسالان بصورت مزمن دیده می‌شود و در اغلب علیرغم درمان دارویی، بهبودی سخت است. متاسفانه علایم بیماری به اینجا ختم نمی‌شود و به دلیل کارسینوژن بودن این باکتری، سرطان معده از عوارض شدید بیماری می‌باشد که مي‌تواند در بستر زمان از طريق يک گاستريت مزمن عوارضي مانند زخم درتنه يا انتهاي معده، زخم اثني عشر، آتروفي مخاط معده، کارسينوم و لنفوم سلول MALT ايجاد کند.

تست تنفسی اوره (Urea Breath Test) که به اختصار UBT نامیده می‌شود، اولین بار در سال ۱۹۸۷ توسط گواهام و همکارانش معرفی شد که ایده آن در مقاله در مجله معتبر پزشکی لانست (Lancet) چاپ گردید. Tytgat و همکارانش شرح دادند که هلیکوباکتر پیلوری دارای آنزیم اوره‌آز (Urease) قوی هستند و از طرف دیگر Marchal و همکارانش نشان دادند که افراد مبتلا به هلیکوباکتر پیلوری اوره کمتر و آمونیاک بیشتری نسبت به افراد سالم دارند. بر پایه این تلاش‌ها، تست UBT بعنوان یکی از تست‌های استاندارد و سریع جهت شناسایی عفونت هلیکوباکتر پیلوری معرفی شد. اولین بار تست تشخیصی UBT در بیمارستان دانشگاه کارولینسکای سوئد جهت بررسی حساسیت و اختصاصیت آن انجام شد که نشان داد در بیش از ۹۵% موارد این تست رضایتبخش می‌باشد.

 

پاسخ سیستم ایمنی‌ بدن به هلیکوباکتر پیلوری:

با اتصال باکتری به سلول‌های اپی‌تلیال معده، توکسین‌های باکتری وارد سلول‌ها شده و با نفوذ به لایه زیرین مخاط باعث فعال‌شدن لنفوسیت‌های ناحیه مخاط می‌شود. لنفوسیت‌های B با تولید آنتی‌بادی‌های کلاس IgG، IgA و به ندرت IgM به هجوم باکتری پاسخ می‌دهند. در صورت درمان موفقیت‌آمیز، تیتر آنتی‌بادی‌ها کاهش می‌یابد. پاسخ ایمنی به این باکتری باعث مصونیت دایمی نمی‌شود و ممکن است عود مجدد باکتری در بسیاری از بیماران اتفاق بیفتد.

 

روشهاي تشخيص عفونت هليکوباکترپيلوري:

۱- روشهاي تهاجمي:

الف) بيوپسي توسط آندوسکپ وانجام تست اوره‌آز برروي آن.

ب) بيوپسي توسط آندوسکپ وکشت باکتري.

روش‌های تهاجمی مانند آندوسکوپی در بسیاری از مواقع مورد استقبال بیماران قرار نمی‌گیرد و کشت باکتری هم به دلیل سخت‌رشد بودن باکتری و صرف زمان زیاد روش قابل دسترسی و سریعی برای تشخیص بیماری نمی‌باشد.

 

۲- روشهاي غيرتهاجمي:

الف) روشهاي سرولوژيک: مزيت اين آزمايشات ارزان و در دسترس بودن آنهاست. ولي متأسفانه اکثر کیت‌های کمپانی‌های معتبر خارجی و همچنین برخی از کمپانی‌های داخلی نسبت به سويه‌هاي شايع در ايران حساس نمی‌باشد و در نتیجه در برخی موارد جواب بیمار با بالین آن همخوانی نخواهد داشت.

IgG: اين آنتي‌بادي تقريباً ۲ ماه پس از ورود ميکروب به بدن در حدود ۸۰% بيماران مثبت مي‌شود. ولي پس از ريشه‌کني عفونت تا يک سال يا بيشتر همچنان مثبت باقي مي‌ماند. اختصاصيت آزمايش ۴۱ تا ۷۱% است که نشاندهنده احتمال مثبت کاذب بودن تست می‌باشد.

IgA: اين آنتي‌بادي هم در۸۰% بيماران افزایش می‌یابد و تقريباً ۲ ماه پس از ورود ميکروب به بدن مثبت مي‌شود. ولي پس از ريشه‌کني عفونت تا يک ماه مثبت باقی می‌ماند. اختصاصيت آزمايش ۷۲-۵۹ % است (مثبت کاذبش زياد است).

IgM: آزمايشي غيرحساس است. حساسيت آن ۲۸-۱۴% بوده وکاربرد باليني حتي در کودکان هم ندارد.


نوع آزمايش
زمان مثبت شدن پس از ورودباکتري به بدن زمان منفي شدن آزمايش پس از درمان موفق درصد حساسيت درصد اختصاصيت
هليکوباکترپيلوري IgG ۹-۸ هفته بيش ازيک سال ۸۴-۷۶ ۷۱-۴۱
هليکوباکترپيلوري IgA ۹-۸ هفته ۴-۳ هفته ۸۴-۷۶ ۷۲-۵۹
هليکوباکترپيلوري IgM ۴-۳ هفته ۳-۲ ماه ۲۸-۱۴ ۶۱-۵۴
UBT ۳-۲ هفته ۴ هفته ۹۸-۹۴ ۱۰۰-۹۵

جدول شماره ۱: مقایسه تست‌‌های سرولوژیک و UBT جهت تشخیص عفونت هلیکوباکتر پیلوری

 

نکته: مقدارتيتر اين آنتي‌بادي‌ها هيچگونه ارتباط اثبات‌شده‌اي با شدت و وسعت عفونت ندارند. از طرفي اين تست‌ها قادر به افتراق شکل فعال بيماري از موارد بهبود يافته نيستند. تست‌هاي سرولوژيک براي تعيين پروتکل درمان، تأييد نتيجه قطعي درمان و تشخيص بيماري در کودکان استفاده محدودي دارند و قابل اعتماد نيستند. درمان زودرس با داروهاي ضدميکروبي در عفونت هليکوباکترپيلوري پاسخ آنتي‌‌بادي‌ها را مهار مي‌کند و چنين بيماراني مستعد عفونت مجدد مي‌شوند.

ب) تست تنفسي اوره (UBT): در اين تست اوره نشاندار با کرین ۱۳ توسط بیمار مصرف مي‌شود که توسط باکتری تجزیه شده و در  بيمار دي‌اکسيدکربن نشاندار توليد می‌شود و از این طریق وجود عفونت فعال هليکوباکترپيلوري اثبات مي‌شود. به علت دوز بسيار پايين داروي مورد استفاده در اين تست، مصرف آن در بارداري و کودکان مجاز است. حساسيت آن ۹۸-۹۴ % و اختصاصيت آن ۱۰۰-۹۵ % است که از نظر تشخیصی، حساسیت و اختصاصیت بسیار بالایی داشته و جواب‌های بسیار قابل قبولی ارایه می‌دهد. در نتیحه براي تشخيص عفونت و پيگيري موفقيت درمان (ريشه‌کنی بیماری) بسيار دقيق است.

تست UBT هم‌اکنون بعنوان روش استاندارد طلایی (Gold Standard) برای تشخیص غیرتهاجمی عفونت هلیکوباکتر پیلوری است و از روش‌های بسیار قابل اطمینان برای پیگیری‌های قبل و بعد از درمان بیماری است.

ج) تست تعيين آنتي‌ژن هليکوباکترپيلوري در مدفوع به روش PCR: حساسيت آن ۹۸-۸۹ % و اختصاصيت آن بالاي ۹۰% است و براي پيگيري درمان مفيد است، ولي بسيارگرانقيمت خواهد بود.

 

مزیت‌های مهم تست UBT:

  1. سهولت تست: انجام تست آسان بوده و بیمار در آرامش کامل، بدون نگرانی از عواقب و فشارهای روانی (مانند اندوسکوپی) تست را انجام می‌دهد.
  2. غیرتهاجمی بودن تست:
  3. سرعت انجام تست: نمونه‌گیری از هوای بازدمی در ده دقیقه قابل انجام و جواب تست در کمتر از یک ساعت انجام می‌شود.
  4. اطمینان بالا به جواب‌ تست: حساسیت ۹۵% و اختصاصیت نزدیک به ۱۰۰%
  5. مقرون به صرفه‌بودن: نسبت به تست‌های دیگر و مقایسه با درجه اطمینان پاسخ‌ها، این تست یاصرفه‌تر است و نیازی به تکرار بسیار کمی دارد.

 

شرايطي که بايد براي تست UBT به بيماران آموزش بدهيم:

  1. ناشتايي از ۶ ساعت قبل از آزمايش
  2.  مسواک زدن فرد قبل از انجام آزمایش جهت کاهش اثرات فلورهای نرمال دهان در نتیجه تست
  3. خودداري از مصرف آنتي بيوتيک، بيسموت، داروهاي ضد ترشحي مثل آمپرازول از ۴ هفته قبل از آزمايش
  4. خودداري از مصرف انواع آنتي‌اسيد و بلوکرهاي H2 مثل سايمتيدين يا رانيتيدين و غیره از ۴۸ ساعت قبل از آزمايش
  5. براي تأييد ريشه‌کني عفونت بايد ۴ هفته پس از پايان رژيم درماني، آزمايشUBT  را درخواست نماييد. در صورت موفق بودن درمان، جواب آن منفي خواهد بود.

 

اساس تست UBT:

شکل ۱: چگونگی چرخه تجزیه اوره نشاندار در بیمار مبتلا به عفونت هلیکوباکتر پیلوری
برای انجام تست، کپسول حاوی اوره نشاندار (HeliCapTM) با کربن رادیواکتیو (۱۴C-labeled urea) به بیمار خورانده می‌شود. اگر هلیکوباکتر پیلوری در معده فرد حضور داشته باشد، آنزیم اوره‌آز باکتری اوره را شکسته و به دی‌اکسیدکربن حاوی کربن نشاندار (۱۴CO2) و آمونیوم تبدیل می‌کند. دی‌اکسیدکربن در سراسر پوشش داخلی معده جذب شده و وارد خون می‌شود و سپس از خون به ریه‌ها منتقل شده و از طریق سیستم تنفسی دفع می‌گردد. نمونه بازدمی در داخل تیوپ مخصوص جمع‌آوری شده و میزان دی‌اکسیدکربن دارای کربن نشاندار اندازه‌گیری می‌شود. اگر ایزوتوپ در هوای بازدمی حضور داشته باشد، نشانده حضور باکتری هلیکوباکتر پیلوری می‌باشد و عدم حضور ایزوتوپ در هوای بازدمی، عدم حضور باکتری را اثبات می‌نماید. در صورت تکرار تست بعد از طی روند درمانی، تغییر نتیجه آزمون از مثبت به منفی هم نشانگر درمان بیماری با آنتی‌بیوتیک می‌باشد.

در روش قبلی UBT از محلول حاوی اوره نشاندار استفاده می‌شود که در روش جدید کپسول محتوی اوره نشاندار جایگزین آن شده است. روش جدید مزیت‌های نسبت به روش قبلی دارد از جمله: حذف رژیم غذایی قبل از انجام تست، کاهش زمان انجام تست، کاهش اثرات منفی کاذب بعلت وجود مکمل اسیدی داخل کپسول و افزایش حساسیت و اختصاسیت تست.

 

آیا مصرف اوره با کربن رادیواکتیو خطر و عوارضی دارد؟

برای جلوگیری از هر مشکلی سعی شده عیار رادیواکتیو در پایین‌ترین حد ممکن یعنی یک میکرو Ci کربن رادیواکتیو ۳۷-KBq-C14  باشد بدون اینکه به ارزش تست‌ لطمه‌یی وارد شود، البته عمر نیمۀ کربن ۱۴ طولانی است. از این نظر که کربن رادبواکتیو در فرمول ترکیباتی مانند CO2 و اوره قرار می‌گیرد اهمیتی ندارد، ولی اگر در پیوند دیگری قرار گیرد ممکن است مشکل آفرین باشد، زیرا این دو ترکیب به سرعت دفع می‌شوند. اوره حاوی کربن ۱۴ هیدرولیز شده و CO2 دارای کربن ۱۴ با بازدم دفع می‌شود یا بدون تغییر با ادرار دفع می‌گردد. بنابر گزارش مونستر Munster  و همکارانش ۹۰ درصد کربن ۱۴ به صورت CO2 از بازدم و به صورت اوره از ادرار دفع می‌شود و تا سه روز مقداری ایزوتوپ در بدن می‌ماند که بسیار ناچیز است و کمیتۀ تشعشع رادیواکتیو هسته‌‌ای آمریکا این مقدار جزیی را بی‌خطر دانسته است. با این‌ همه در اطفال و زنان حامله توصیه می‌شود، از تست با کربن ۱۳ استفاده شود. این تست برای غربالگری به خصوص در اشخاص مسن که تستهای سرولوژیکی در آنان گاهی قابل اطمینان نیست مناسب است. از این نظر که گاهی سال‌ها پس از درمان ممکن است تست سرولوژیکی با عیار بالا مثبت باشند، UBT  بر آنها ترجیح دارد و برای کنترل درمان مفید هستند.