تومور مارکرها Tumor Markers

/تومور مارکرها Tumor Markers
تومور مارکرها Tumor Markers ۱۳۹۶-۱۲-۳ ۲۱:۴۶:۰۴ +۰۰:۰۰

تومور مارکرها  Tumor markers

مواد بیوشیمیایی که با بدخیمی تومور در ارتباط هستند و قابل اندازه‌گیری می باشند. این مواد توسط سلول‌های تومور یا توسط بدن در پاسخ به سلول‌های تومور ساخته می‌شوند. به عبارتی تومور مارکر ماده موجود در خون، ادرار و یا در بعضی از بافت های بدن است که در صورت ابتلا به بیماری سرطان می‌تواند افزایش یابد. هر چند افزایش سطح تومورمارکرهای مختلف می‌تواند نشان‌دهنده سرطان باشد با این حال بعضی از آن ها در شرایط غیر سرطانی هم دیده می شوند و در نتیجه برای سرطان تشخیصی نمی باشند. تومور مارکرها انواع گوناگونی دارند. بعضی فقط در یک نوع از سرطان دیده می شوند و گروهی دیگر ممکن است در انواع مختلفی از سرطان ها یافت شوند. افزایش میزان تومور مارکرها به تنهایی برای تشخیص سرطان کافی نیستند بلکه همراهی آن ها با انجام اعمال تخصصی نظیر ماموگرافی٫ سونوگرافی٫ سی‌تی‌اسکن می‌توانند یک آزمون تشخیصی محسوب گردند. هر چند که آزمون تشخیصی تعیین کننده باید با بافت‌برداری یا بیوپسی انجام گیرد. با این حال از تومورمارکرها می توان برای غربالگری و تشخیص زود هنگام سرطان، تعیین میزان پیشرفت٫ نظارت بر درمان و یا تشخیص بازگشت سرطان استفاده نمود.

تمامي تومور ماركرها كمتر از ۱۰۰% حساسيت و ويژگي دارند. هيچ‌گاه نبايد به نتيجة يك تست اعتماد كرد و هميشه بايد به‌جاي يك تست، تست‌هاي متعدد انجام داد تا بتوان بيماري‌هاي خوش‌خيم را حذف كرد. هايپرپلازي باعث افزايش گذراي سطح ماركرها مي‌شود در حالي‌كه نئوپلازي باعث افزايش پايدارتر و پيشروندة تومور ماركرها بايد در نظر گرفته شود.
براي اكثر تومور ماركرها بايد حداقل دو هفته پس از عمل (ترجيحاً يك‌ ماه) سطح تومور ماركر اندازه‌گيري شود زيرا بسته به نيمة عمر تومور ماركر مدتي طول مي‌كشد تا سطحِ آن كاهش يابد. بعضاً سطح تومور ماركر، به علت دستكاري شدن تومور حين جراحي، تا مدتي پس از عمل افزايش نيز مي‌يابد.

افزايشِ سطح تومور ماركرها در سرم بيماران كبدي و يا كليوي نيز ديده مي‌شود، گرچه مبتلاء به سرطان نباشند، زيرا متابوليسم نرمال تومور ماركر دچار اختلال مي‌شود. كارسينوامبريونيك آنتي‌ژن (CEA) به‌طور نرمال توسط كبد متابوليزه مي‌شود و بنابراين بيمار‌ي‌هاي كبدي مي‌تواند باعث افزايش سطح CEA شوند.

 

آنتی ژن کارسینو امبریونیک (Carcinoembryonic: CEA):
این تومور مارکر برای تعیین شدت بیماری و پیش آگهی در مبتلایان به سرطان و در کنترل بیماری و درمان (به ویژه سرطان مربوط به دستگاه گوارش و پستان) کاربرد دارد. CEA پروتئینی است که به طور طبیعی در بافت گوارشی جنین ساخته می شود. در هنگام تولد سطح سرمی آن غیر قابل اندازه گیری می باشد. CEA در افراد مبتلا به انواع کارسینوماها (مانند پستان، لوزالمعده، معده، ریه، تخمدان و کبدی – صفراوی) سارکوما ها و حتی بسیاری از بیماری های خوش خیم (مانند بیماری های کبدی، کولیت اولسراتیو، دیورتیکولیت و سیروز) افزایش می یابد. به همین دلیل CEA آزمایش غربالگری مناسبی برای تشخیص سرطان کولورکتال در جمعیت کل نمی باشد و استفاده آن محدود به تعیین پیش آگهی و کنترل پاسخ به درمان ضد نئوپلاستیک بیمار مبتلا به سرطان کولورکتال است.

-سطح CEA در سرطان مربوط به دستگاه گوارش، پستان، لوزالمعده، معده و کبدی – صفراوی افزایش می یابد.

افرادی که سابقه طولانی کشیدن سیگار دارند ،سطح بالایی از CEA را دارا می باشند.
-سطح ابتدایی قبل از درمان CEA، یک شاخص اندازه ی تومور و پیش آگهی آن است.
-کاهش شدید سطح CEA نسبت به قبل از عمل نشان دهنده ریشه کنی کامل تومور می باشد.
-CEA را می توان در مایعات بدن غیر از خون (نظیرمایع جنب، CSF و صفاق) هم تشخیص داد و حضور آن در مایعات نشان دهنده متاستاز است.
-مقدار طبیعی آن کمتر از ۵ نانو گرم در میلی لیتر است.
-نیاز به ناشتایی نمی باشد.

 

(Cancer Antigen 19-9: CA19-9)
CA-19-9 یک آنتی ژن سطحی کربوهیدراتی است که برای شناسایی مبتلایان به سرطان لوزالمعده و کبدی –صفراوی و ارزیابی پاسخ به درمان استفاده می شود . حدود ۷۰ درصد مبتلایان به کارسینومای پانکراس و ۶۵ درصد مبتلایان به سرطان کبدی –صفراوی سطوح بالایی از این آنتی ژن را دارا می باشند. افزایش ملایم سطح این تومورمارکر در سرطان کولورکتال، ریه و معده، بیماری های روماتوئید، سیروز، پانکراتیت،کوله سیستیت، هپاتیت، بیماری های التهابی روده و سنگ های صفراوی وجود دارد. به دلیل کمبود حساسیت و اختصاصیت CA19-9، این آزمایش برای غربالگری تومورهای لوزالمعده ای- صفراوی در جمعیت کل استفاده نمی شود.

-CA-19-9 برای تایید تشخیص تومورهای لوزالمعده یا کبدی –صفراوی و برای کنترل پاسخ بیماران به درمان استفاده می شود.
-اندازه گیری توام CA-19-9 و CEA در پیگیری بیماران مبتلا به سرطان معده مفید می باشد.
-مقدار طبیعی آن < U/mL 37 می باشد.
-نیاز به ناشتایی نمی باشد.

 

(Cancer Antigen 15-3: CA 15-3)

این تومورمارکر برای کنترل پاسخ بیماران به درمان سرطان متاستاتیک پستان استفاده می شود. بیماری های خوش خیم پستانی و سرطان ریه، لوزالمعده، تخمدان، پروستات، سیروز، هپاتیت و کولون موجب افزایش سطح این آنتی ژن می شوند. ۸۰ درصد افراد مبتلا به سرطان متاستاتیک سطح CA 15-3 بالایی دارند. استفاده از این آنتی ژن به عنوان آزمایش غربالگری در سرطان های پستان اولیه محدود می باشد.

-این آنتی ژن برای بررسی پاسخ بیماران به درمان سرطان متاستاتیک پستان مفید می باشد.
-در بیمارانی که علائم و سایر نتایج آزمایش های آن ها نشان دهنده ی عود بیماری است، افزایش در این تومورمارکر تشخیص عود سرطان پستان را تایید می کند.
-این آزمایش نیاز به ناشتایی ندارد.
-مقدار طبیعی آن < U/mL 31 می باشد.

 

(Cancer Antigen 125: CA 125)
این تومورمارکر برای تشخیص و تعیین شدت بیماری و پاسخ به درمان در سرطان تخمدان کاربرد دارد. CA 125 شاخص دقیقی برای تومورهای اپیتلیال غیر موسینی تخمدان می باشد و در بیش از ۸۰ درصد زنان مبتلا به سرطان تخمدان افزایش می یابد. این آنتی ژن درسرطان لوزالمعده، کولون، ریه، صفاق و پستان و همچنین بیماری های سیروز، پانکراتیت، پریتونیت، اندومتریوز و بیماری های التهابی لگن افزایش پیدا می کند. به دلیل اختصاصیت کم این آزمایش، آزمایش غربالگری مناسبی برای جمعیت عمومی بدون علامت نمی باشد.

-این آزمایش درتشخیص و تعیین شدت بیماری و پاسخ به درمان در سرطان تخمدان کاربرد دارد.
-این آزمایش در غربالگری زنان در معرض خطر بالا که سابقه خانوادگی سرطان تخمدان دارند، استفاده می شود.
-در بیمارانی که به درمان پاسخ می دهند،آزمایش های متوالی کاهشی پیشرونده در سطح  CA 125 را نشان می دهند.

-CA 125 شاخص تعیین بهبودی پس از درمان افراد مبتلا به سرطان تخمدان می باشد.
-کشیدن سیگار می تواند موجب افزایش کاذب سطح CA 125 شود.
-این آزمایش نیاز به ناشتایی ندارد.

 

(Cancer Antigen 72-4CA72-4)

Cancer Antigen 72-4D یا TAG-72 یک موسین گلیکوپروتئین با وزن مولکولی بالاست که در سرم بیماران مبتلا به سرطان تخمدان و انواع آدنوکارسینوم‌های دستگاه گوارش به خصوص معده قابل ردیابی خواهد بود. از این مارکر در پیگیری بیماران مبتلا به سرطان معده پس  از جراحی نیز می‌توان کمک گرفت.

 

آلفا- فیتوپروتئین (Alpha Fetoprotein: AFP):
آلفافیتوپروتئین پروتئین اصلی است که در دوران جنینی توسط کیسه زرده و کبد جنین تولید می شود. اندازه گیری سطح سرمی آلفا فیتوپروتئین در مادران حامله بخشی از آزمایشهای غربالگری است و از آن مي‌توان جهت تشخيص برخی بيماري‌ها و ناهنجاریهای جنین استفاده کرد.

آلفافیتوپروتئین بطور معمول در خون مردان سالم و زنان غير باردار يافت نمي‌شود و یا ميزان آن بسيار اندک است . اما در سرطان های کبد، سلول زایا، معده، کولون، ریه، پستان و لنفوم همچنین در سیروز کبد و هپاتیت سطح آن افزایش می یابد. در ۹۰ درصد بیماران مبتلا به هپاتوما سطوح بالای AFP دیده می شود. این تومور مارکر همچنین برای بررسی پاسخ به درمان ضد نئوپلاسمی استفاده می گردد.

-این آزمایش نیاز به ناشتایی ندارد.

آنتی ژن اختصاصی پروستات (Prostatic Specific Antigen: PSA):
PSA پروتئینی است که به طور عمده توسط سلول‌ها در پروستات تولید می‌شود. بیشتر PSA به داخل مایع منی رها می‌شود، اما مقدار کمی ازآن نیز به درون جریان خون رها می‌گردد. PSA به دو شکل آزاد و کمپلکس (متصل به یک پروتئین) درخون وجود دارد. به طور معمول همه مردان مقدار کمی از PSA را در خون دارا می باشند. افزایش مقدار PSA ممکن است نشانه وجود مشکلی در غده پروستات باشد، اما قطعا به معنی سرطان پروستات نیست. این آزمایش برای غربالگری تشخیص اولیه سرطان پروستات صورت می گیرد و در صورتی که با معاینه رکتال همراه شود حدود ۹۰ درصد موارد سرطان های بالینی قابل تشخیص خواهند بود.

 

افزایش چشمگیر سطح PSA با سرطان پروستات مرتبط می باشد.
-در بیش از ۸۰ درصد مردان مبتلا به سرطان پروستات سطح PSA بیشتر از ۴ نانوگرم در میلی لیتر است. اما همیشه سطح بالای ۴ نانوگرم در میلی لیتر با سرطان همراه نیست.
-حساسیت و اختصاصیت PSA نسبت به سایر شاخص های توموری پروستات نظیر اسید فسفاتاز پروستاتی بیشتر است.
-PSA آزمایشی حساس برای کنترل پاسخ به درمان و عود تومور بعد از درمان می باشد.
-آزمایش PSA همراه با معاینه انگشتی رکتال حساسیت بیشتری برای تشخیص دارد.
-افزایش سرعت تغییر سطح PSA شک به سرطان را افزایش می دهد.
-عفونت اخیر مجرای ادراری، سن و هیپرپلازی خوش خیم پروستات از عوامل افزایش سطح PSA می باشد.
-انزال طی ۲۴ ساعت قبل از آزمایش با فازایش سطح PSA همراه است.
-هنگامی که پزشک آزمایش‌PSA درخواست می‌کند، به PSA تام اشاره دارد. مجموع‌PSA آزاد وPSA کمپلکس، ‌PSA تام نام دارد.
-در بیماری های خوش خیم پروستات، PSA آزاد بیشتری نسبت به نوع کمپلکس وجود دارد.
-این آزمایش نیاز به ناشتایی ندارد.
-مقدار طبیعی آن < ng/mL 4 می باشد. اما این مقدار با افزایش سن تغییر می کند.

 

گنادوتروپین جفتی انسانی (Human Chorionic Gonadotropin: HCG)
گنادوتروپین جفتی انسان در دوران حاملگی، توسط سلولهای سینسیشیوتروفوبلاست (Syncytiotrophoblast) جفت تولید می شود. این هورمون اولین بار حدود ۱۱ روز پس از لقاح در خون و بین ۱۲ تا ۱۴ روز پس از لقاح در ادرار قابل اندازه گیری است. به طور طبیعی مقدار HCG هر ۴۸ ساعت دوبرابر می‌شود . سطح این هورمون در هفته‌های ۸ تا۱۱ به حداکثر خود رسیده و سپس در ادامه حاملگی کاهش می‌یابد. HCGحدود دو هفته پس از زایمان طبیعی، در سرم ناپدید شده و قابل تشخیص نمی‌باشد. هورمون HCG ساختار گلیکو پروتئینی دارد و از دو زنجیره آلفا و بتا تشکیل شده است. زنجیره آلفای هورمون HCG از نظر ساختمانی با هورمونهای LH ، FSH و TSH مشابه است، اما زنجیره بتای آن ساختار منحصر بفردی دارد، به همین دلیل اساس آزمایشهای سرولوژی تعیین حاملگی، جستجوی زنجیره بتای هورمون HCG در ادرار می‌باشد.

-این آزمایش نیاز به ناشتایی ندارد.
-مقادیر پایین HCG ممکن است به دلیل اشتباه در تعیین سن بارداری، حاملگی خارج رحمی و سقط جنین باشد.
-مقادیر بالا HCG ممکن است به دلیل اشتباه در تعیین سن بارداری، حاملگی مولار و چند قلویی باشد.
مقادیر بیش از حد طبیعی HCG در افرادی که باردارنیستند، نشانگر بدخیمی های نئوپلاسمی به ویژه تومور سلول‌های زایا نظیر تومور بیضه و کارسینوم تخمدان می باشد. در چنین مواقعی اندازه گیری HCG به عنوان یک تومور مارکر در ارزیابی پاسخ بیمار به درمان مفید خواهد بود.

 

(B2-MicroglobulinBMG)

BMG یک پروتئین سرمی با وزن مولکولی پائین است که از غشاء سلولی مشتق‌شده و جز ثابت زنجیره سبک کمپلکس آنتی‌ژن لوکوسیت انسانی کلاس یک می‌باشد و از طریق گلومرول‌های کلیوی فیلتره شده و در توبولها باز جذب می‌شود. از آن، در ارزیابی پیش‌آگهی میلوم متعدد استفاده می‌شود، به این صورت که میزان BMG سرمی بیانگر اندازه تومور، سرعت رشد و عملکرد کلیوی خواهد بود.

 

 

Calcitonin

کلسی‌تونین پلی‌پپتید کاهنده کلسیم خون است که توسط سلول‌های پارافولیکولر غده تیروئید و همچنین سلول‌های نورواندوکرین تیموس و برونکوپولمنوری و برخی از سلول‌های مدولای غده فوق کلیه ترشح می‌شود. غلظت کلسی‌تونین هم در نوع تک گیر و هم در نوع فامیلی کارسینوم مدولاری تیروئید و در هیپرپلازی سلول‌های پارا فولیکولر  افزایش  می‌یابد.

 

 

Catecholamines

کاتول‌آمین‌ها شامل اپی‌نفرین، نوراپی‌نفرین و دوپامین در مدولای غده ادرنال، مغز و سیستم عصبی سمپاتیک ساخته می‌شود. اندازه‌گیری کاتکو‌ل‌آمین‌ها برای تشخیض نئوپلاسم‌های مترشحه کاتکول‌آمین مفید می‌باشد.

 

Gastrine

گاسترین توسط سلول‌های اندوکرین G که در انتروم معده و گاهی سایر مناطق دستگاه گوارش قرار دارند ترشح می‌شوند. از نظر بالینی اندازه‌گیری گاسترین به منظور تشخیص تومورهای کارسینوئید مترشحه گاسترین (گاسترینوما) انجام می‌شود.

 

Glucagon

گلوکاگون هورمونی پپتیدی است که از طریق ایجاد آدنوزین‌مونو‌فسفات حلقوی تولید گلوکز را تحریک کرده و در نتیجه برخلاف فعالیت انسولین عمل می‌کند. از گلوکاگون پلاسما برای تشخیص گلوکاگونوما استفاده می‌شود. گلوکونوما یک تومور بسیار نادر نورواندوکرین است که معمولا در پانکراس یافت می‌شود.

 

(۵-Hydroxyindoleacetic Acid۵-HIAA)

۵-HIAA یک متابولیت سروتونین در ادرار است که از آن به عنوان مارکر تومورهای کارسینوئید استفاده می‌شود. تومورهای کارسینوئید، نئوپلاسم‌های نورواندوکرینی هستند که عمدتاً از دستگاه گوارش و تنفس منشا، می‌گیرند.

 

(Homovanillic Acid: HVA)

HVA متابولیت عمده نهایی دوپامین در ادرار است. از HVA ادرار برای ردیابی و پیگیری  درمان بیماران مبتلا به نوروبلاستوم و فئوکروموسیتوم استفاده می‌شود. تقریباً در تمامی بیماران مبتلا به نوروبلاستوم HVA افزایش می یابد. در حالی که فقط در حدود ۸۰ درصد از آنها افزایش کاتکول‌آمین‌های ادرار دیده می‌شود.

 

(Human Chorionic GonadotropinB-hCG)

B-hCG توسط سلول‌های سن‌سی‌شیو تروفوبلاست ساخته می‌شود و علاوه بر آزمایش حاملگی به عنوان مارکر تومورهای تروفوبلاستیک حاملگی، تومورهای سلول زایای غیرسمینومی و ندرتاً سمینوما در نظر گرفته می‌شود.

 

(Human epididymis secretory protein 4HE4)

ژن پروتئین ۴ ترشحی اپیدیدیم انسانی {human epididymis secretory protein4 (HE4)}، در سرطان تخمدان بیش از حد بیان می گردد. HE4 یک عضو با وزن ملکولی پایین (۲۵kd) از خانواده whey acidic protein بوده که اصولا در غشاء بافت‌های تناسلی نرمال زنان، و در مجاری تنفسی بیان می شود. HE4 بهترین مارکی است که می تواند به تنهایی برای تشخیص، در مرحله I بیماری مورد استفاده قرار بگیرد. با این وجود، ترکیب CA-125 و HE4 و ارزیابی همزمان این پروتئین‌ها در سرم بیمار، بیومارکری دقیق تر برای شناسایی سرطان تخمدان می باشد.

 

Inhibin A:

Inhibin ها هورمون‌های پروتئینی هترودیمری هستند که توسط سلول های گرانولوزای تخمدان در زنان و سلول های سرتولی بیضه در مردان ترشح می شوند. این هورمون‌ها به صورت انتخابی ترشح هورمون FSH هیپوفیز را مهار کرده و نیز در گونادها نقش پاراکرین موضعی دارند. شکل نهائی مولکول با وزن مولکولی تقریبی ۳۲ کیلو دالتون از دو زنجیره مستقل آلفا و بتا تشکیل می‌شود که با پیوندهای دی‌سولفیدی به هم متصل می‌شوند. اندازه‌گیری inhibin-A در مطالعه فیزیولوژی تولید مثل در انسان حائز اهمیت است. چندین گزارش منتشر شده بیان می‌کنند که inhibin-A به عنوان مارکر اندوکرین در بررسی فعالیت تخمدانی کاربری دارد. تا چندی پیش امکان تمایز آزمایشگاهی میان inhibin دیمری فعال در جریان خون و alpha-subunit آزاد آن در جریان قاعدگی طبیعی وجود نداشت. اما اکنون با استفاده از روش‌های پیشرفته آزمایشگاهی می‌توان inhibin-A را با حساسیت بالا اندازه‌گیری کرد.

Inhibin B

این پروتیئن در آقایان به عنوان يك نشانه‌گر براي فعاليت اسپرماتوژنز (توانايي باروري در مردان) استفاده مي‌شود. هورمون InhbinB نسبت به FSH نشانگر دقيق‌تري براي پيش‌بيني يافتن اسپرم در بيضه بيماران مبتلا به آزوسپرمي مي‌باشد.كاربرد Inhibin B در خانم‌ها در ارزيابي پتانسيل باروري و پاسخ تخمدان در IVF و نيز اندازه‌گيري پيري تخمدان و ذخيره تخمداني ميباشد.

 

Metanephrines

لغت تجمیعی متانفرین‌ها شامل متانفرین و نورو متانفرین می‌شود که به ترتیب متابولیت‌های ۵-متیله شده کاتکول‌آمین‌های اپی‌نفرین و نوراپی‌نفرین هستند. نئوپلاسم‌های مترشحه کاتکول‌آمین‌ها که عمدتاً از مدولای آدرنال منشا. می‌گیرند عبارتند از: فئوکروموسیتوم، پاراگانگلیوم و نوروبلاستوم. اندازه‌گیری متانفرین‌ها در پلاسما یا ادرار برای تشخیص فئوکروموسیتوم حساس بوده و در این میان حتی استفاده از نسبت متانفرین به کراتینین در ادرار ممکن است مناسب‌تر هم باشد.

 

Monocolonal Immunoglobulins

پروتئین مونوکلونال محصول یک کلون منفرد بسط یافته شده از لنفوسیت‌های B و یا پلاسماسل‌هایی است که می توان آن را توسط الکتروفورز پروتئین سرم یا ادرار شناسایی کرد. پروتئین مونوکلونال در سرم یا ادرار در موارد زیر دیده می شود:

  • پلاسماسیتوم منفرد
  • میلوم پلاسماسل
  • آمیلوئیدوز
  • ماکروگلوبولینمی والدن اشتروم
  • بیماری‌های زنجیره سنگین
  • و…

 

(Prostatic Acid PhosphatePAP):

در حال حاضر سطح سرمی PSA جایگزین PAP در بیماریابی ،مرحله‌بندی و پیگیری بدخیمی‌های پروستات شده است. PSA  از PAP حساستر و اختصاصی‌تر است. تقریباً تمامی بیماران مبتلاً به سرطان پروستات و افزایش PAP، گسترش خارج کپسولیو متاستاز دارند. بعد از درمان جراحی سرطان پروستات،PAP سریع‌تر از PSA افت کرده و بعد از برداشتن کامل تومور باید غیرقابل اندازه‌گیری باشد. درمان محرومیت از اندوژن تولید PSA  را کاهش می‌دهد اما اثری روی PAP ندارد. که پیشنهاد‌کننده استفاده از PAP جهت پیگیری بیماران درمان‌شده با این روش است.